Wat is eigenlijk een botnet?

G DATA Guidebook

Ze doordringen het internet als een gigantisch spinnenweb. Botnets verbinden computers in grote netwerken - zonder dat de meesten van ons er iets van weten. Criminelen manipuleren computers, verbinden ze met elkaar en gebruiken ze voor hun eigen doeleinden. Het resultaat is een netwerk van geïnfecteerde PC's, op afstand bestuurd door "botmasters". Botnets behoren tot de grootste illegale inkomstenbronnen voor cybercriminelen. Volgens schattingen zijn wereldwijd honderden miljoenen computers getroffen. Eén van de grootste ontdekte netwerken bestond uit meer dan 30 miljoen computers. De kans is groot dat ook uw eigen pc ooit deel heeft uitgemaakt van een botnet.

Hoe werkt een botnet?

De bestuurders van een botnet smokkelen malware met de naam bot (kort voor "robot") de computers van anderen binnen. Deze bots werken op de achtergrond zonder dat de eigenaar van de pc dit merkt. De computer wordt vervolgens gebruikt door de botmaster. De eigenaar van de pc zou hiermee nooit vrijwillig instemmen. Omdat de computers op afstand worden bestuurd en dus "onvrijwillig" handelen, worden de pc's in een botnet ook wel “zombie PCs” genoemd.

De bots werken via het internet. Dit betekent dat ze alleen werken als de computer is ingeschakeld en verbonden is met het internet. Hoe meer bots er in een netwerk zitten, hoe groter het aantal actieve computers op een bepaald moment. Het Duitse Bundesamt für Sicherheit in der Informationstechnik (BSI) registreerde in het eerste kwartaal van 2015 tot 60.000 nieuwe infecties per dag.* Een botnet is puur technisch gezien een gedistribueerd computernetwerk - een verzameling computers die onafhankelijk van elkaar werken. Ze communiceren wel af en toe met elkaar, maar voeren hun taken onafhankelijk van elkaar uit.

Voorbeeld: Dridex

Een voorbeeld van een botnet is Dridex. Dridex wordt gebruikt voor het stelen van bank- en creditcardgegevens van geïnfecteerde computers. Er lopen meerdere aanklachten tegen de bestuurders van dit botnet: criminele samenzwering, computervredebreuk met de bedoeling te frauderen, computers schade toe te brengen en fraude met credit cards. In het najaar van 2015 hebben FBI-agenten een aantal servers van de exploitanten van het botnet in beslag genomen. Toch bleek Dridex daarna nog steeds actief te zijn. In een FBI-publicatie werd de Amerikaanse procureur David J. Hickton geciteerd, die het Dridex-botnet "één van de schadelijkste malwarebedreigingen ter wereld" noemde. Beveiligingsexperts denken dat hackers het botnet in het voorjaar van 2016 in beslag hebben genomen. Als gevolg hiervan distribueerde Dridex een tijdje antivirussoftware. Beveiligingsonderzoekers hebben echter sinds juni 2016 geen nieuwe activiteit meer geregistreerd en het lijkt erop dat het botnet en zijn infrastructuur van onze schermen zijn verdwenen.

Hoe detecteer ik een botnet?

Als zoveel computers deel uitmaken van een botnet, hoe kan ik dan zien of mijn pc deel uitmaakt van een botnet?

  • In sommige gevallen kan het feit dat de internetverbinding langzamer is geworden of steeds instabieler wordt, op de aanwezigheid van een botnetcliënt duiden. Als de gebruiker zijn datagebruik niet significant heeft gewijzigd, moet dit als een waarschuwingssignaal worden behandeld. Andere malware kan echter ook verantwoordelijk zijn voor een langzame verbinding.
  • Een duidelijke aanwijzing is of de virusscanner alarm slaat.
  • Een blik op de Task Manager kan ook een aantal aanwijzingen geven: Kunt u daar nieuwe, merkwaardige of onbekende processen zien die nog nooit eerder aanwezig zijn geweest? Hetzelfde geldt voor autostart applicaties.
  • Aangezien botnets voor leken moeilijk op te sporen zijn, moet de nadruk worden gelegd op preventie in plaats van instinct.

Waar worden botnets voor gebruikt?

Botnets worden voor allerlei verschillende dingen gebruikt - en ze zijn niet allemaal illegaal. De Universiteit van Berkeley in Amerika heeft een gedragscode voor goedaardige botnetcliënten. De vrijwillige aansluiting van zoveel mogelijk privécomputers is bedoeld om de IT-kosten voor verschillende onderzoeksprojecten te verlagen. Onderzoekers gebruiken zo'n botnet bijvoorbeeld om te zoeken naar intelligent leven in de ruimte.

De overgrote meerderheid van de botnets wordt echter tegen de wil van de pc-eigenaars gecreëerd en wordt over het algemeen voor criminele doeleinden gebruikt. Zombie-pc's worden onder andere gebruikt voor het verspreiden van spam. Ook worden phishing-e-mails door pc's de digitale wereld ingestuurd zonder dat ze de eigenaars dat beseffen. Andere botnets dienen als opslagruimte voor criminele organisaties of helpen de daders gevoelige gebruikersgegevens te verkrijgen. Deze gegevens worden gebruikt door de daders zelf of de informatie wordt verkocht op de Darknet. Bovendien stelt een botnet de daders in staat om via de zombie-pc een verbinding met een computer van een derde tot stand te brengen en zo het oorspronkelijke adres ervan te verbergen. Een ander type van gebruik voor een zombie-pc is als een tussenhost die andere computers infecteert en zo een kettingreactie teweegbrengt. Botnets worden ook ingezet voor DDoS-aanvallen, waarbij duizenden zombie-pc's tegelijkertijd dezelfde website bezoeken om deze plat te leggen.

 

Voorbeeld: Bredolab

Het Bredolab botnet kwam in mei 2009 onder de aandacht van het publiek. Meer dan 30 miljoen computers maakten deel uit van dit netwerk, tot het in het najaar van 2010 werd ontmanteld. Dit botnet stuurde voornamelijk spammails uit met malware in een bijlage. Op zijn hoogtepunt, werd geschat dat Bredolab 3,6 miljard gevaarlijke e-mails per dag zond. De exploitanten hebben geld verdiend door delen van het botnet aan derden te verhuren. Hiermee zouden zij tot 139.000 dollar per maand hebben verdiend. De huurders gebruikten Bredolab voor totaal verschillende doeleinden, variërend van de distributie van gevaarlijke malware tot het gebruik van de bots als spamdistributeurs en aanvallen waarbij computers van derden opzettelijk werden overweldigd (DDoS-aanvallen).

Hoe wordt een botnet gemaakt?

De meerderheid begint met een geïnfecteerde website. Gebruikers zonder actieve webbeveiliging die op zo'n site terechtkomen, raken zonder dat ze daar iets van merken geïnfecteerd met malware. Een aanval kan echter ook plaatsvinden via een e-mail waarin bijvoorbeeld het installatieprogramma van de bot in een bijlage wordt verborgen of er een link is naar een gemanipuleerde website. Soms installeren gebruikers ook onopzettelijk Trojaanse paarden die verstopt zitten in onschadelijke programma's, die als het ware de deur openen naar de installatie van de bot.

Op deze manier worden pc's veranderd in op afstand bestuurbare bots, waarbij een cybercrimineel de touwtjes in handen heeft. Deze touwtjes zijn zo met elkaar verbonden dat we een botnet eigenlijk zouden moeten zien als een zeer vertakt spinnenweb. Zo worden gewone pc's onderdeel van een botnet. Volgens de TU Delft maken in Nederland tussen de 5 en 10% van alle pc's deel uit van een botnet. In België zou het volgens CERT.be gaan om meer dan 750.000 zombie-pc's.

Voorbeeld: Mariposa

Tussen mei 2009 en december 2009 maakten 13 miljoen computers in 190 landen - waaronder 500 grote ondernemingen in de VS - deel uit van het Spaanse "vlinder"-netwerk. Mariposa is een van de grootste botnets die tot nu toe zijn ontdekt. De infectie, die gebruikers lokte naar gemanipuleerde websites, gebruikte in de meeste gevallen Instant Messenger. Daarnaast smokkelde de bot zichzelf naar binnen via gaten in Internet Explorer en werd deze via geprimede USB-sticks gedistribueerd. In tegenstelling tot Bredolab werd Mariposa niet gebruikt voor het verspreiden van spam, maar voornamelijk voor gegevensdiefstal. Volgens schattingen zijn meer dan 800.000 gebruikers het slachtoffer geworden van gegevensdiefstal. De prijs bestond uit toegang tot online bankrekeningen, e-mailaccounts en toegang tot bedrijfsnetwerken. Er waren talrijke politiediensten en zeer gespecialiseerde analisten nodig om het hoofd van het netwerk te vinden en te arresteren.

Hoe kan ik mijzelf beschermen tegen botnets?

  • Een goede manier om uzelf te beschermen tegen malware en de installatie van bots is een betrouwbare virusbeveiliging en een goed geconfigureerde firewall.
  • Houd uw browser up-to-date. Volgens het Anti-Botnet Advisory Centre van internetvereniging Eco is 80 procent van de browsers op pc's in Duitsland verouderd. Een update dicht gaten in de beveiliging die anders door criminelen kunnen worden misbruikt.  De beveiligingsoplossingen van G DATA bieden een extra beschermingslaag tegen het misbruik van beveiligingsgaten, zelfs wanneer er geen patch beschikbaar is om het gat te sluiten ­– G DATA Exploit Protection.
  • Stel uw beveiligingssoftware en -programma's zo in dat ze automatisch worden bijgewerkt. Hierdoor worden gaten in de beveiliging zo snel mogelijk gedicht.
  • Installeer ook de browserbeveiliging - dit beschermt u tegen het onbedoeld downloaden van malware zonder dat u daar iets van merkt en tegen phishingsites.
  • Veel beveiligingsoplossingen bevatten e-mailbeveiliging. Dit voorkomt dat u wordt geïnfecteerd op gemanipuleerde websites en dat bots worden gedownload op uw pc, zonder dat u dat beseft.
  • Klik niet op bijlagen die u niet vertrouwt. Dit geldt in het bijzonder voor facturen die u niet kunt plaatsen. Hebt u daadwerkelijk iets besteld bij de afzender?
  • U moet ook wantrouwig zijn ten opzichte van e-mails met dubieuze spelling of berichten die een link naar uw bank of een winkelplatform bevatten. Uw bank zal u nooit vragen om direct op een link te klikken.
  • Gebruik bij dagelijks gebruik van uw computer een account zonder beheerdersrechten en werk alleen in uitzonderlijke omstandigheden met het beheerdersaccount. Dit verkleint het risico dat malware in diepere lagen van uw systeem binnendringt en zonder beperkingen wijzigingen kan aanbrengen en bestanden kan uitvoeren.

Wat gebeurt er al een botnet wordt opgerold? Voorbeeld: Avelanche

Eind 2016 was het over: de politie rolde een wereldwijd opererend botnet op. Net als een echte lawine rolden er 39 servers en enkele honderdduizenden domeinen over het internet.

Naar schatting maakten meer dan 20 botnets deel uit van de -infrastructuur. Samen veroorzaakten ze een stortvloed aan ransomware, virussen en phishing-e-mails. De schade die hiervan het gevolg is, wordt geschat op ten minste zes miljoen euro.

Maar na de inbeslagname van de servers en domeinen door de autoriteiten, verdwijnt een netwerk als Avalanche niet zomaar: de servers die door elke individuele bot gecontacteerd werden, zijn misschien onbereikbaar geworden, maar de software die van een gewone pc een bot maakt, blijft op de geïnfecteerde pc's staan. Als u geen malwarescanner op uw computer hebt, is dit een goed moment om een malwarescanner te installeren. De scanner kan u vertellen of uw computer is geïnfecteerd en de malware indien nodig verwijderen. Dit werkt ook met een gratis proefversie. Dit voorkomt dat uw computer aan een nieuw botnet kan worden toegevoegd.

Meer informatie en bronnen

De staat van IT Security in Duitsland 2018, Federal Office for Information Security (BSI) (PDF 5,06MB)